ثواب و عقاب . و اينكه بعد از إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ فرمود كه اين آيه ميان من و عبد است ؛ يعنى ظاهر عبادت از عبد است و باطن آن توفيق و اعانت از من است ، و اينكه بعد از اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ فرمود كه اين از براى عبد من است ؛ اشاره به آنست كه هدايت يافتن عبد به عنايت و اسباب رحمت پروردگار است چنان‌كه فرمود : قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ « 39 » ، و ملائكه گفتند : لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا ، و ابراهيم خليل الرّحمن مىگويد : لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ « 40 » . پس ممكن نيست سلوك بر سبيل الهى مگر به رحمت و هدايت و ارشاد حقّ تعالى مر عباد فقير ضعيف عاجز گمراه را . و بدان كه « فاتحة الكتاب » را « سبع المثانى » خوانند ؛ يعنى سبع مكرّر ؛ زيرا كه دو دفعه بر حضرت رسول ( ص ) نازل شد ، و در هر نماز دو دفعه خوانده مىشود ؛ هفت آيه است با بِسْمِ اللَّهِ كه جزء آنست كه به حبيب خود محمّد مصطفى ( ص ) كرامت فرموده كه : وَ لَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ « 41 » ، و بسبب عظم شأن « فاتحه » ، او را در آيه ، مقابل « قرآن » تخصيص

--> ( 39 ) - . . . بگو ( اى پيامبر ) كه همانا هدايت هدايت خداست : سورهء 3 قسمتى از آيهء 73 ( 40 ) - . . اگر پروردگار من مرا راه ننمايد بىگمان از زمرهء گمراهان خواهم بود : سورهء 6 قسمتى از آيهء 77 ( 41 ) - . . همانا كه به تو ( اى پيامبر ) « سورهء حمد » و « قرآن » بزرگ را عطا فرموديم : سورهء 15 آيهء 87 : اينكه « سورهء حمد » را سبع المثانى گفته‌اند براى آن وجوه بسيار ذكر شده است ، كه از آن جمله مكرّر بودن كلماتى چون « اللّه » « رحمن » « رحيم » « ايّاك » « صراط » و . . مىباشد . در تفسير « برهان » ، « سيّد بحرانى » رحمه اللّه در ذيل اين آيه ، دوازده قول ذكر فرموده ؛ شش قول از اين‌ها ناظر به ( ائمّه ) بودن معنى سبع المثانى است و يك قول نيز از حضرت صادق ( ع ) آورده است كه آن حضرت فرموده ظاهر آن « حمد » و باطن آن : ولد الولد منها القائم عليهم السّلام است ؛ بنابراين جمع ميانهء اين اقوال همين روايت اخير خواهد بود . و نيز از « عيّاشى » و « قمّى » از امام باقر روايت است كه فرمود : نحن المثانى الّتى -